Kleuren van het noorderlicht: waarom het groen, rood en roze gloeit
De kleuren van het noorderlicht komen van de gassen die oplichten: zuurstof geeft het gewone groen en, hoger, een diep rood, terwijl stikstof aan de onderrand blauw, violet en roze toevoegt. Rood noorderlicht is typisch voor sterke geomagnetische stormen en is vaak het enige deel dat mensen ver van de pool kunnen zien. Welke kleuren je opmerkt, hangt ook af van je ogen, die in het donker weinig kleur zien.
Groen: zuurstof op 100 tot 250 kilometer
Het meeste noorderlicht is groen. Het licht komt van zuurstofatomen met een golflengte van 557,7 nanometer, vooral op hoogtes van ongeveer 100 tot 250 kilometer. Elektronen uit de magnetosfeer botsen op de atomen en brengen ze in een aangeslagen toestand. Na een fractie van een seconde, rond 0,7 seconde, geeft het atoom die energie af als groen licht.
Twee dingen maken groen zo gewoon. Op deze hoogtes is er veel atomaire zuurstof, en de aangeslagen toestand is kort genoeg dat het atoom meestal kan oplichten voordat het tegen een ander deeltje botst. Daarbij ligt groen dicht bij de golflengte waarvoor het menselijk oog het gevoeligst is. Een zwakke groene band is vaak het eerste wat je ziet.
Rood: zuurstof hoog in de lucht, en de kleur van grote stormen
Ook rood noorderlicht komt van zuurstof, bij 630,0 nanometer. Deze emissie heeft een ongewoon rustige omgeving nodig. De aangeslagen toestand duurt ongeveer 110 seconden, bijna twee minuten, voordat het atoom zijn licht afgeeft. Lager zou het atoom lang daarvoor al met andere deeltjes botsen en zijn energie verliezen zonder op te lichten. Daarom verschijnt rood vooral boven ongeveer 200 tot 300 kilometer, waar de lucht extreem ijl is. Het rood vormt vaak het bovenste deel van een gordijn, boven het groen.
Rood noorderlicht valt ver van de pool vooral op tijdens sterke stormen, om twee redenen:
- Tijdens een geomagnetische storm stromen veel elektronen met weinig energie binnen. Die elektronen komen hoog in de atmosfeer tot stilstand, precies waar zuurstof rood oplicht.
- Van ver in het zuiden kijk je van opzij naar het noorderlicht. Het groene onderste deel verdwijnt onder je horizon, en alleen de hoge rode bovenkant is zichtbaar. Tijdens de stormen van mei en oktober 2024 zagen veel mensen in Midden- en Zuid-Europa de hemel op deze manier rood of roze kleuren.
Rode emissies komen ook bij rustigere omstandigheden voor, dus de kleur alleen zegt niet hoe sterk een storm is. Een volledig rode hemel in het hoge noorden is zeldzamer. Zo'n hemel kan aan het begin van een storm ontstaan, als de binnenkomende elektronen bijzonder zwak zijn.
Blauw, violet en roze: stikstof
Stikstof is het meest voorkomende gas in de lucht, maar het verschijnt als zoom en niet als hoofdkleur. Geïoniseerde stikstofmoleculen zenden blauw licht uit bij 427,8 nanometer en violet bij 391,4 nanometer, aan de grens van wat het oog kan zien. Deze emissies ontstaan over een reeks hoogtes; het blauwe licht van 427,8 nm piekt vaak rond 105 tot 120 kilometer, dicht bij het groen. Zeer energierijke elektronen die dieper doordringen, kunnen een roze onderrand rond 100 kilometer of lager toevoegen.
De roze of magenta zoom van snelle, dansende gordijnen is een mengeling. Stikstofmoleculen zenden aan de onderrand diep rood uit, en samen met het groen erboven en het blauw eromheen ziet het oog roze. Er bestaan ook andere mengkleuren:
- Geel of oranje: groen en rood die elkaar overlappen. Zwak noorderlicht van elke kleur kan voor ogen die aan het donker gewend zijn witachtig lijken.
- Paars: rood van hoge zuurstof boven blauw van stikstof.
- Blauwe toppen: tijdens de schemering kunnen de hoogste delen van het noorderlicht door de zon worden beschenen, en stikstof verstrooit dan blauw en violet licht.
Een roze zoom is een goed teken. De zoom laat zien dat er energierijke elektronen binnenkomen, en dat betekent meestal een actieve show met snelle bewegingen.
Waarom de camera meer kleur ziet dan je ogen
Je oog heeft twee soorten lichtsensoren. Kegeltjes zien kleur maar hebben veel licht nodig. Staafjes zijn veel gevoeliger en nemen 's nachts het werk over, maar ze zien helemaal geen kleur. Staafjes zijn bovendien bijna blind voor diep rood. Zwak noorderlicht ziet er daarom grijs, witachtig of als een dunne wolk uit, en een rode gloed aan de horizon kan onzichtbaar blijven.
Een camera heeft die beperking niet. De camera verzamelt enkele seconden licht en legt kleuren vast die te zwak zijn voor je ogen om ze uit elkaar te houden. De gevoeligheid van de camera verschilt nog wel per golflengte, en de witbalans verandert de uiteindelijke kleuren. Daarom toont een foto vaak fel groen en rood waar jij alleen bleek grijs zag. Dat is geen truc: de kleuren zijn er echt, alleen te zwak voor je kegeltjes. Een telefoon in nachtmodus doet hetzelfde, zoals uitgelegd in noorderlicht fotograferen.
Als het noorderlicht helder wordt, worden je kegeltjes wakker en zie je groen, en bij sterke shows ook rood en roze, met je eigen ogen. Geef je ogen 15 minuten in het donker en houd schermen gedimd.
Zeldzame verschijnselen: SAR-bogen en STEVE
Twee verschijnselen lijken op noorderlicht maar ontstaan anders. Beide worden nog onderzocht, dus de verklaringen hieronder geven de huidige stand van kennis weer.
- SAR-bogen (stable auroral red arcs) zijn brede, gelijkmatige banden van diep rood die tijdens en na een grote storm urenlang boven de middelste breedtes kunnen hangen. SAR-bogen ontstaan niet door neerregenende elektronen, maar door warmte van de elektrische stroom die tijdens stormen rond de aarde loopt. De meeste zijn te zwak voor het oog en verschijnen alleen op foto's.
- STEVE is een smal, paars tot mauve lint dat van oost naar west loopt, soms met groene strepen eronder als de latten van een hek. Noorderlichtliefhebbers in Canada gaven het lint rond 2016 zijn naam. Studies koppelen STEVE aan een zeer snelle stroom hete geladen deeltjes hoog in de atmosfeer, niet aan de gewone deeltjesregen. STEVE verschijnt meestal ten zuiden van het eigenlijke noorderlicht, laat op een actieve avond.
Wat de kleuren je vertellen
- Rustige groene band: gewone activiteit, vaak te zien in elke heldere nacht onder de poollichtovaal.
- Roze zoom en snelle beweging: er is een substorm aan de gang. Blijf buiten, de volgende 10 tot 30 minuten zijn vaak de beste.
- Rode gloed laag aan de horizon, ver van de pool: meestal een teken van sterke activiteit, maar kleur alleen is geen maatstaf. Bekijk het live ruimteweer voor de actuele Kp en zonnewind.
De natuurkunde achter de gloed, van de zon tot de atmosfeer, lees je in hoe ontstaat het noorderlicht.
Veelgestelde vragen
Waar komt rood noorderlicht vandaan?
Rood noorderlicht komt van zuurstofatomen hoog in de atmosfeer, boven ongeveer 200 tot 300 kilometer. Ver van de pool is rood typisch voor sterke stormen, als alleen de hoge rode bovenkant boven de horizon uitkomt, maar rood verschijnt ook bij rustigere omstandigheden.
Waarom is het noorderlicht meestal groen?
Groen licht komt van zuurstof op ongeveer 100 tot 250 kilometer, waar veel zuurstof is en de zuurstof snel oplicht. Het menselijk oog is bovendien het gevoeligst dicht bij deze kleur.
Waarom ziet het noorderlicht er voor het oog grijs uit, maar kleurrijk op foto's?
In het donker gebruikt je oog staafjes, die heel gevoelig zijn maar geen kleur zien. Een camera verzamelt enkele seconden licht en legt de echte kleuren vast, die vaak te zwak zijn voor je oog.