Naar de inhoud
Gids

Geomagnetische stormen: wat een zonnestorm betekent voor het noorderlicht

Schema, niet op schaal: een uitdijende wolk zonneplasma bereikt de aarde, drukt het magnetisch veld samen en duwt de groene en rode poollichtringen rond beide polen richting de evenaar

Een geomagnetische storm is een sterke verstoring van het magnetisch veld van de aarde, die ontstaat als een vlaag zonnewind of een plasmawolk van de zon het veld raakt. NOAA deelt deze stormen in van G1 (zwak) tot G5 (extreem), wat overeenkomt met Kp 5 tot 9. Voor jou als noorderlichtjager betekent een storm dat het noorderlicht ver naar het zuiden opschuift, soms tot boven gebieden die het maar een paar keer per zonnecyclus zien.

Wat een zonnestorm is

"Zonnestorm" is een alledaagse term voor verschillende soorten activiteit op de zon. Slechts een deel daarvan leidt tot noorderlicht:

  • Zonnevlammen zijn plotselinge stralingsflitsen uit actieve gebieden rond zonnevlekken. Hun licht en röntgenstraling bereiken de aarde in ongeveer acht minuten en kunnen radiosignalen aan de dagkant verstoren. Een zonnevlam alleen veroorzaakt geen noorderlicht.
  • Coronale massa-ejecties (CME's) zijn wolken van miljarden tonnen plasma die de zon de ruimte in slingert, vaak samen met een zonnevlam. Als een CME op de aarde gericht is, komt de CME meestal na ongeveer één tot drie dagen aan. CME's veroorzaken bijna alle sterke stormen.
  • Coronale gaten zijn open gebieden in het magnetisch veld van de zon die snelle zonnewind van 600 tot 800 km/s vrijlaten. Deze stromen brengen meestal G1 of G2 en keren vaak terug na de 27 dagen die de zon nodig heeft voor één omwenteling.

Hoe sterk een storm wordt, hangt vooral af van het magnetisch veld in de aankomende wolk. Wijst dat veld naar het zuiden, dan stroomt er energie in het magnetisch veld van de aarde. Wijst het veld naar het noorden, dan kan zelfs een snelle CME met weinig effect voorbijgaan. De details staan in zonnewind en Bz.

De G-schaal van NOAA

Het Space Weather Prediction Center van NOAA deelt geomagnetische stormen in op een schaal met vijf stappen. Elke stap komt overeen met een waarde van de Kp-index. De frequenties zijn gemiddelden van NOAA voor een zonnecyclus van elf jaar:

  • G1, zwak (Kp 5): ongeveer 1.700 keer per cyclus. Noorderlicht laag aan de horizon in Noord-Duitsland, Denemarken en de noordelijke staten van de VS.
  • G2, matig (Kp 6): ongeveer 600 keer per cyclus.
  • G3, sterk (Kp 7): ongeveer 200 keer per cyclus. Noorderlicht vaak zichtbaar in grote delen van Midden-Europa.
  • G4, zwaar (Kp 8, inclusief 9−): ongeveer 100 keer per cyclus.
  • G5, extreem (Kp 9): ongeveer vier keer per cyclus. Noorderlicht kan Zuid-Europa en het zuiden van de Verenigde Staten bereiken.

NOAA gebruikt nog twee schalen: R voor radiostoringen door zonnevlammen en S voor zonnestralingsstormen. Geen van beide heeft direct invloed op het noorderlicht. Welke Kp-waarde je regio nodig heeft, staat in het artikel over de Kp-index.

Watch, warning en alert

NOAA kondigt stormen aan in drie niveaus van urgentie. Wie het verschil kent, bespaart zich veel wachten in de kou:

  • Watch: er is een storm voorspeld, meestal één tot drie dagen vooruit nadat een CME de zon heeft verlaten. Een watch noemt het verwachte G-niveau voor elke UTC-dag. Plan alvast, maar reken er nog niet op.
  • Warning: een storm staat op het punt te beginnen, bijvoorbeeld omdat binnen enkele uren een bepaalde Kp wordt verwacht of de schokgolf van een CME bijna aankomt. Controleer de hemel en de bewolking.
  • Alert: de drempel is bereikt en de storm is nu bezig. Is het donker en helder waar je bent, ga dan naar buiten.

De ruimteweerpagina toont de actuele NOAA-schalen en actieve waarschuwingen, elke vijf minuten bijgewerkt. Als lid kun je ook een e-mail krijgen als een plek op je volglijst groen wordt.

De zonnecyclus en cyclus 25

De activiteit van de zon stijgt en daalt in een cyclus van ongeveer elf jaar. Bij het zonneminimum zijn er maandenlang nauwelijks zonnevlekken. Bij het zonnemaximum zijn er veel, en daarmee meer zonnevlammen en CME's. Tegelijk wisselen de magnetische polen van de zon van plaats.

De huidige cyclus 25 begon in december 2019. NASA en NOAA maakten in oktober 2024 bekend dat de zon haar maximumfase had bereikt, en de piek strekte zich uit over 2024 en 2025. Cyclus 25 bleek sterker dan de meeste vroege voorspellingen hadden verwacht.

Ook de jaren na een maximum brengen nog veel stormen. Grote coronale gaten komen vaker voor, en enkele van de grootste stormen uit de geschiedenis vonden in deze fase plaats, zoals de Halloweenstormen van oktober 2003, twee tot drie jaar na het maximum van cyclus 23. Stormen komen ook iets vaker voor rond de equinoxen in maart en september.

Twee recente voorbeelden: mei en oktober 2024

Op 10 mei 2024 raakte een reeks CME's uit een grote zonnevlekkengroep de aarde, de een na de ander. NOAA riep een G5-storm uit, de eerste sinds oktober 2003. Het noorderlicht was in heel Europa te zien tot in Spanje en Italië, in de Verenigde Staten tot in Florida en op het zuidelijk halfrond in heel Australië en Nieuw-Zeeland. Veel mensen merkten de kleuren pas op hun telefoonfoto's op, omdat een zwakke rode gloed voor het oog moeilijk te zien is. Waarom dat zo is, lees je bij kleuren van het noorderlicht.

Op 10 oktober 2024 bereikte een CME die op een sterke zonnevlam van de dag ervoor volgde de aarde en veroorzaakte een G4-storm. Opnieuw verscheen het noorderlicht boven grote delen van Europa en Noord-Amerika, en in dezelfde nacht ook ver in het zuiden als zuiderlicht.

Beide nachten laten zien wat een storm voor jou betekent: de poollichtovaal schuift duizenden kilometers op naar de evenaar, en rood wordt de overheersende kleur. Maar beide nachten laten ook de grenzen zien. Waar het bewolkt was, zagen mensen helemaal niets.

Gevolgen voor techniek

Sterke stormen beïnvloeden techniek, meestal op manieren waar beheerders op rekenen en zich op voorbereiden:

  • Stroomnetten: veranderende magnetische velden wekken stromen op in lange hoogspanningsleidingen. In maart 1989 veroorzaakte een storm een stroomstoring van ongeveer negen uur in de Canadese provincie Quebec. Netbeheerders krijgen nu waarschuwingen en kunnen het risico verkleinen.
  • Satellieten: de hoge atmosfeer warmt op en zet uit, waardoor satellieten in lage banen worden afgeremd. In februari 2022 zorgde een kleine storm ervoor dat ongeveer 40 net gelanceerde Starlink-satellieten terugvielen in de atmosfeer.
  • Navigatie en radio: gps kan minder nauwkeurig worden, en kortegolfradio op poolroutes van vliegtuigen kan uitvallen. Tijdens de storm van mei 2024 moesten gps-gestuurde tractoren in de VS het zaaien onderbreken.

Op de grond is een geomagnetische storm geen risico voor je gezondheid. Telefoons, internet en het dagelijks leven gaan meestal gewoon door, en het belangrijkste effect dat je merkt, is de hemel.

Veelgestelde vragen

Wat is een geomagnetische storm?

Een geomagnetische storm is een sterke verstoring van het magnetisch veld van de aarde, meestal veroorzaakt door een plasmawolk van de zon of een snelle stroom zonnewind. NOAA deelt stormen in van G1 tot G5, wat overeenkomt met Kp 5 tot 9.

Wanneer was het laatste zonnemaximum?

Het maximum van zonnecyclus 25 strekte zich uit over 2024 en 2025. In de jaren na een maximum blijven sterke stormen vaak voorkomen, dus de kans op noorderlicht ver naar het zuiden blijft nog een tijd goed.

Is een geomagnetische storm gevaarlijk?

Niet voor je gezondheid op de grond. Sterke stormen kunnen stroomnetten, satellieten, gps en kortegolfradio verstoren, en beheerders krijgen waarschuwingen zodat ze zich kunnen voorbereiden.