Zonnewind en Bz: wat de getallen betekenen voor het noorderlicht
De zonnewind is de stroom geladen deeltjes die de zon onophoudelijk de ruimte in blaast, en de zonnewind is de brandstof van elk noorderlicht. Drie getallen vertellen hoeveel van die brandstof de aarde op dit moment bereikt: snelheid, dichtheid en de richting van het magnetisch veld, Bz. Wijst Bz naar het zuiden, dan gaat de deur naar het magnetisch veld van de aarde open en kan het noorderlicht binnen het uur aangaan.
Wat de zonnewind is
De buitenste atmosfeer van de zon, de corona, is zo heet dat ze haar gas niet kan vasthouden. Elektronen en protonen stromen dag en nacht in alle richtingen weg. Bij de aarde reist deze zonnewind meestal met 300 tot 500 km/s. Snelle stromen uit coronale gaten halen 600 tot 800 km/s, en het schokfront van een coronale massa-ejectie kan aankomen met 700 tot meer dan 1.000 km/s. Hoe deze deeltjes als licht aan de hemel eindigen, lees je in hoe ontstaat het noorderlicht.
De wind is ijl. Een typische dichtheid ligt rond 3 tot 10 deeltjes per kubieke centimeter. De lucht die je inademt, bevat in dezelfde ruimte ongeveer 25 triljoen moleculen. Bij de aankomst van een zonnestorm kan de dichtheid springen naar 20, 30 of meer. Bij dezelfde snelheid betekent een hogere dichtheid meer druk op het magnetisch veld van de aarde. Drukstoten kunnen het noorderlicht helderder maken, maar de dichtheid bepaalt niet direct hoeveel deeltjes de atmosfeer bereiken.
Snelheid en dichtheid samen bepalen de druk op het magnetisch veld van de aarde. Een plotselinge sprong in beide is het klassieke teken dat er een wolk van de zon is aangekomen. Of die wolk tot een zwakke gloed of een grote geomagnetische storm leidt, hangt vooral af van het derde getal.
Het interplanetaire magnetische veld: Bt en Bz
De zonnewind voert een stuk van het magnetisch veld van de zon mee, het interplanetaire magnetische veld, of IMF. Twee waarden beschrijven dit veld:
- Bt is de totale sterkte van het veld, gemeten in nanotesla (nT). Rustige waarden liggen rond 5 nT. Boven 10 nT is het veld sterk, en bij grote stormen kan het veld 30 tot 50 nT bereiken.
- Bz is het noord-zuiddeel van dat veld, gezien vanaf de aarde. Bz kan positief (noordwaarts) of negatief (zuidwaarts) zijn, en de grootte van Bz kan Bt nooit overschrijden.
Bt vertelt hoeveel magnetische energie onderweg is. Bz vertelt of de aarde die energie binnenlaat.
Waarom een zuidwaartse Bz de deur opent
Aan de kant van de zon wijst het magnetisch veld van de aarde naar het noorden. Wijst het veld van de zonnewind naar het zuiden, dan is Bz negatief en wijzen de twee velden in tegengestelde richting. Waar de velden elkaar ontmoeten, kunnen ze zich verbinden, een proces dat magnetische reconnectie heet. Energie en deeltjes uit de zonnewind stromen dan het magnetisch veld van de aarde in, worden opgeslagen in de lange staart aan de nachtkant en in uitbarstingen naar de polen vrijgegeven. Die vrijgave zie je als helder, bewegend noorderlicht.
Wijst Bz naar het noorden, dan lopen de twee velden in dezelfde richting en glijden ze grotendeels langs elkaar heen. Via de dagkant komt weinig nieuwe energie binnen. Sterk noorderlicht kan nog een tijd doorgaan doordat eerder opgeslagen energie vrijkomt, en drukveranderingen kunnen het noorderlicht helderder maken. Daarom telt een sterke zuidwaartse Bz vaak zwaarder dan snelheid alleen, en daarom kan een veelbelovende storm uitdoven als Bz noordwaarts blijft.
Richting alleen is niet genoeg. De energie bouwt zich in de loop van de tijd op, dus een Bz die 20 tot 30 minuten of langer zuidwaarts blijft, doet veel meer dan een korte dip.
Gemeten 1,5 miljoen kilometer vóór de aarde
De zonnewind wordt gemeten door satellieten van NOAA en NASA op het Lagrangepunt L1, ongeveer 1,5 miljoen kilometer van de aarde in de richting van de zon. De wind passeert eerst de satellieten en bereikt de aarde later. Bij 400 km/s duurt dat ongeveer een uur, bij 750 km/s ongeveer een half uur. In de praktijk krijg je ongeveer 30 tot 60 minuten waarschuwing.
De waarschuwing is kort, en de waarschuwing is geen verwachting voor morgen. De meting vertelt wat er in het komende uur aankomt. Om een nacht te plannen is de verwachting van de Kp-index het betere hulpmiddel. Om te beslissen of je nu naar buiten gaat, is de zonnewind het betere hulpmiddel.
Hemispheric Power en de snellere indexen
NOAA schat ook hoeveel energie het noorderlicht in de hoge atmosfeer van elk halfrond afgeeft, de Hemispheric Power, in gigawatt (GW). Dat is een schatting uit het OVATION-model van NOAA, berekend uit de zonnewind die stroomopwaarts is gemeten, geen directe meting van het poollicht boven de polen. noxglim toont de waarde als poollichtvermogen noord en zuid en leest de waarde zo: onder 20 GW rustig, vanaf 20 GW matig, vanaf 50 GW actief, vanaf 100 GW zeer actief.
De Kp-index wordt berekend voor blokken van drie uur en reageert traag. De Hp30-index van GFZ Potsdam gebruikt dezelfde schaal maar wordt elke 30 minuten bijgewerkt, en laat een verandering in activiteit dus eerder zien.
Zo lees je de live weergave
De ruimteweerpagina toont de zonnewind zoals die aankomt, elke vijf minuten bijgewerkt. Bovenaan staat een oordeel in gewone taal, gebaseerd op het gemiddelde van de laatste 30 minuten:
- Sterk: Bz op −10 nT of lager, of Bz op −5 nT of lager bij een snelheid van minstens 550 km/s. Stormomstandigheden zijn mogelijk.
- Gunstig: Bz op −3 nT of lager. Er stroomt energie binnen.
- Neutraal: Bz tussen −3 en +2 nT. Er stroomt weinig energie binnen.
- Ongunstig: Bz op +2 nT of hoger. Het noorderlicht wordt voorlopig afgeremd.
Onder het oordeel zie je Bz, snelheid, dichtheid en poollichtvermogen. Het staafdiagram toont Bz over de afgelopen uren, verschoven naar het moment waarop de wind de aarde bereikt. Staven onder de lijn zijn zuidwaarts en goed voor noorderlicht. Een lange rij staven onder de lijn is het patroon waar je naar zoekt.
Vuistregels, en hun grenzen
- Bz onder −5 nT gedurende een half uur of langer: ga naar buiten en kijk richting de pool.
- Een snelheid boven 500 km/s duwt harder, een plotselinge sprong in snelheid en dichtheid markeert de aankomst van een zonnestorm.
- Bt hoog en Bz die naar het zuiden draait: de situatie kan binnen minuten veranderen.
- Bz urenlang noordwaarts: het noorderlicht blijft meestal zwak, ook als er een hoge Kp was voorspeld.
Wees op één punt eerlijk tegen jezelf: Bz verandert snel. Bz kan binnen minuten omslaan van −15 naar +10 nT en weer terug. Niemand kan Bz betrouwbaar verder dan een uur vooruit voorspellen, dus deze getallen helpen je beslissen wanneer je kijkt, maar beloven niet wat je zult zien. Bewolking en duisternis bepalen de rest, zoals uitgelegd in de beste tijd om het noorderlicht te zien. Voor je eigen plek combineert de livekaart alles.
Veelgestelde vragen
Wat betekent Bz voor het noorderlicht?
Bz is de noord-zuidrichting van het magnetisch veld dat de zonnewind meevoert. Is Bz negatief (zuidwaarts), dan kan het veld zich verbinden met het magnetisch veld van de aarde en energie binnenlaten, zodat het noorderlicht sterker wordt. Is Bz positief, dan komt er weinig energie door.
Hoe snel is de zonnewind?
Bij de aarde meestal 300 tot 500 km/s. Snelle stromen halen 600 tot 800 km/s, en tijdens zonnestormen kan de zonnewind aankomen met 700 tot meer dan 1.000 km/s.
Hoeveel waarschuwing geeft de zonnewind?
De zonnewind wordt gemeten door satellieten op het punt L1, ongeveer 1,5 miljoen kilometer vóór de aarde. Afhankelijk van de snelheid bereikt de zonnewind de aarde ongeveer 30 tot 60 minuten later.