Hoe ontstaat het noorderlicht?
==============================

![Schema, niet op schaal: de zonnewind verspreidt zich vanaf de zon in alle richtingen en stroomt om het magnetisch veld van de aarde heen, terwijl groene poollichtringen rond beide polen gloeien](/images/guide/causes-1600.webp)

Het noorderlicht is een gloed in de hoge atmosfeer, 100 tot 300 kilometer boven de grond. Hoe ontstaat het noorderlicht? Door de zon: haar stroom geladen deeltjes verstoort het magnetisch veld van de aarde, en elektronen schieten langs de veldlijnen omlaag de ijle lucht bij de polen in, waar ze zuurstof en stikstof laten oplichten.

Van de zon naar de aarde
------------------------

Alles begint bij de zon. Haar buitenste atmosfeer, de corona, blaast voortdurend elektronen en protonen de ruimte in. Deze [zonnewind](https://noxglim.com/nl/guide/zonnewind) reist meestal met 300 tot 500 km/s en heeft daardoor ongeveer drieënhalf tot zes dagen nodig om de 150 miljoen kilometer naar de aarde af te leggen. Snellere stromen en uitbarstingen komen eerder aan.

Twee soorten gebeurtenissen maken de zonnewind veel sterker:

- **Coronale massa-ejecties (CME's):** enorme plasmawolken die de zon uitstoot, vaak samen met een zonnevlam. Een snelle CME bereikt de aarde in één tot drie dagen en kan een geomagnetische storm veroorzaken.
- **Coronale gaten:** gebieden waar het magnetisch veld van de zon zich naar de ruimte opent en een snelle stroom zonnewind laat ontsnappen. Omdat de zon in ongeveer 27 dagen één keer om haar as draait, komen deze stromen vaak vier weken later terug.

De zonnewind alleen laat de hemel niet oplichten. Daarvoor is het magnetisch veld van de aarde nodig, dat de energie naar de juiste plek leidt.

Het magnetische schild van de aarde
-----------------------------------

Het magnetisch veld van de aarde reikt ver de ruimte in en vormt een beschermende bel, de magnetosfeer. Aan de kant van de zon drukt de zonnewind de bel samen tot ongeveer tien aardstralen. Aan de nachtkant wordt de bel uitgerekt tot een lange staart, ongeveer zoals een windzak.

Het grootste deel van de zonnewind stroomt om deze bel heen. Als het magnetisch veld dat de zonnewind meevoert naar het zuiden wijst, kunnen de twee velden zich verbinden en stroomt er energie naar binnen. Die energie wordt in de staart aan de nachtkant opgeslagen en in uitbarstingen vrijgegeven, substormen genoemd. Bij deze uitbarstingen worden elektronen versneld tot energieën van enkele duizenden elektronvolt en schieten ze langs de magnetische veldlijnen naar beide polen. De deeltjes die de gloed maken, zijn dus vooral elektronen uit de eigen magnetosfeer van de aarde, opgeladen door de zonnewind, en geen deeltjes die rechtstreeks van de zon komen.

Waarom de hemel oplicht
-----------------------

Op 100 tot 300 kilometer hoogte is de lucht extreem ijl, maar er zijn nog genoeg atomen en moleculen waar de elektronen op kunnen botsen. Elke botsing brengt een zuurstofatoom of een stikstofmolecuul in een aangeslagen toestand. Valt het deeltje terug, dan geeft het de extra energie af als licht met een vaste golflengte. Een neonreclame werkt volgens hetzelfde principe.

Onder ongeveer 80 tot 100 kilometer is de lucht zo dicht dat de elektronen hun energie al kwijt zijn. Daarom heeft het noorderlicht een scherpe onderrand. Zuurstof geeft het gewone groen en, heel hoog, rood. Stikstof voegt blauw, violet en de roze zoom van actieve gordijnen toe. Waarom elke kleur op haar eigen hoogte verschijnt, lees je bij [kleuren van het noorderlicht](https://noxglim.com/nl/guide/kleuren-noorderlicht).

De poollichtovaal en de magnetische pool
----------------------------------------

De gloed bedekt niet de hele poolhemel. Hij vormt een ring rond elke geomagnetische pool, de poollichtovaal. In een rustige nacht is de ring een paar honderd kilometer breed, en aan de nachtkant ligt hij ongeveer 20 tot 25 graden van de pool af.

Het midden van deze ring is de geomagnetische pool, niet de geografische Noordpool. In het noorden ligt die pool ongeveer 9 graden van de geografische pool, in het Canadese Noordpoolgebied voor de kust van Noordwest-Groenland. Die scheefstand verklaart veel:

- [Yellowknife](https://noxglim.com/nl/yellowknife) op 62° NB en [Fairbanks](https://noxglim.com/nl/fairbanks) op 65° NB zien het noorderlicht ongeveer even vaak als [Tromsø](https://noxglim.com/nl/tromso) op bijna 70° NB.
- De Noordpool zelf ligt binnen de ring en ziet vaak minder noorderlicht dan Noord-Scandinavië.
- In het hoge noorden van Europa komen de warme Golfstroom en de ovaal samen, en dat maakt Noorwegen, Zweden en Finland tot makkelijke plekken om te kijken.

Het poollicht verschijnt in het noorden en het zuiden tegelijk. Dezelfde veldlijnen eindigen op beide halfronden, dus de poollichtovalen zijn ongeveer elkaars spiegelbeeld. De zuidelijke versie komt aan bod in [het zuiderlicht](https://noxglim.com/nl/guide/zuiderlicht). De [livekaart](https://noxglim.com/nl) laat zien waar de ovaal nu ligt.

Waarom je het noorderlicht bij stormen verder naar het zuiden ziet
------------------------------------------------------------------

Hoe meer energie de zonnewind levert, hoe verder de ovaal naar de evenaar uitdijt. noxglim gebruikt een vuistregel: in een rustige nacht reikt de ovaal tot ongeveer 66° magnetische breedte, en elke stap van de [Kp-index](https://noxglim.com/nl/guide/kp-index) verschuift de ovaal ongeveer 2° verder van de pool. Bij Kp 5 ligt de rand rond 56°, bij Kp 9 rond 48°.

Een tweede effect helpt. Het noorderlicht staat zo hoog dat je het van enkele honderden kilometers afstand laag aan de horizon kunt zien, ook als het niet boven je staat. Bij een sterke storm zien mensen in Midden-Europa of het zuiden van de Verenigde Staten daarom de bovenkant van het noorderlicht ver in het noorden, vaak als een rode gloed. Zo werd de storm van mei 2024 tot in Spanje en Florida zichtbaar.

De naam en oude verhalen
------------------------

Wat betekent aurora borealis? Aurora was de Romeinse godin van de dageraad, en Boreas de Griekse god van de noordenwind. De naam betekent "noordelijke dageraad", omdat zwak noorderlicht laag aan de horizon kan lijken op het eerste ochtendlicht. De naam wordt meestal toegeschreven aan Galileo Galilei in 1619. De zuidelijke tegenhanger is de aurora australis.

Lang voor de natuurkunde vonden mensen hun eigen verklaringen. In Finland heet het noorderlicht revontulet, "vossenvuren", naar een vos wiens staart vonken van sneeuw opzwiept. Sommige Samische tradities behandelen het licht met respect en waarschuwen ervoor ernaar te fluiten of te zwaaien. In het middeleeuwse Europa werd rood noorderlicht vaak als een slecht voorteken gezien.

De wetenschappelijke verklaring kreeg rond 1900 vorm. De Noorse natuurkundige Kristian Birkeland leidde expedities naar het hoge noorden en bootste het noorderlicht na met een gemagnetiseerde bol in een vacuümkamer. Hij stelde voor dat geladen deeltjes door het magnetisch veld van de aarde worden geleid. Satellieten bevestigden in de jaren 1960 de elektrische stromen die hij had beschreven.

Veelgestelde vragen
-------------------

### Wat is het noorderlicht?

Het noorderlicht is een natuurlijke gloed in de hoge atmosfeer, 100 tot 300 kilometer boven de grond. Elektronen die door het magnetisch veld van de aarde worden geleid, botsen daar op zuurstof en stikstof en laten die gassen oplichten.

### Wat betekent aurora borealis?

Aurora was de Romeinse godin van de dageraad en Boreas de Griekse god van de noordenwind, dus aurora borealis betekent "noordelijke dageraad". De naam wordt meestal toegeschreven aan Galileo Galilei in 1619.

### Komen noorderlicht en zuiderlicht tegelijk voor?

Ja. Beide ontstaan door dezelfde activiteit in het magnetisch veld van de aarde, dus noorderlicht in het noorden gaat meestal samen met zuiderlicht in het zuiden, ongeveer als spiegelbeeld.

[Alle plekken bekijken ](https://noxglim.com/nl/places) [Kp-verwachting](https://noxglim.com/nl/space-weather)
